Husi: Aldo Jlm
Wainhira ita halao buat ruma tenki iha rekursu umanu kualifikadu nebe sufisiente atu bele halao serbisu sira iha kampu de traballu. Atu hetan rekursu umanu nebe kualifikadu no treinadu tenki liu husi treinamentu no kapasitasaun iha area oi-oin, area ida mak hala’o “Kapasitasaun ba Vendedores ho nia membro potensial Loja do Povo Lautém-Lospalos” nian, nebe hala’o durante loron lima iha salaun administrasaun munisipiu Lautém.
Kapasitasaun ida ne’e, loke husi Vice Munistro MTCI (Ministro Turismo Comercio & Industria) Sr.Domingos Antunes Lopes, hamutuk ho Administrador Muncipio Lautém, Sr.Domingos Sávio, no mos Equipa formadores nain rua ho nia nia Diretor Geral Sr. Gosme F.B.da Silva. Treinamentu ida ne’e hala’o durante loron lima nia laran hahu husi dia 1 to’o dia 5 de agosto 2022.
Serimonia abertura ne’e hala’o iha tuku 10.30, ho snak no tara tais ba Vice Ministro Sr.Domingos Antunes Lopes, pois kontinua ho abertura no lia bemvindo husi Administrador Municipio Lautém, Sr.Domingos Sávio. Administrador Municipio Lautém iha nia intervensaun katak, “Ita tenki serbisu makaas, para atu bele desenvolve-an labele depende bebeik ba governu, liu-liu ba imi vendedores sira labele hein deit foos, mina, ayam potong sira husi nasaun seluk, maibe ita rasik tenki kuda no kria rasik para bele sustenta ita nia moris no faan ba merkadu, liu-liu faan ba kooperativa loja do povo ne’e.
Se imi nia produsaun barak ita kontaktu deit ba WFP mai hola no ba distribui ba loja sira iha Dili ou ba instituisaun sira hanesan F-FDTL nebe presiza modo hodi konsumu, tamba sira komusu ne’e ho kuntidade bo’ot, hanesan fulan ida bele konsumu to’o container ida ka rua”. Foin dadaun ita mina bimoli laiha, Indonesia la importa mina mai Timor, ita iha ne’e halai tun sa’e hodi buka mina, sorti ita iha Lospalos sei iha produsaun mina nuu iha Soru, maski produsan kiik maibe ho folin karun, mas ita suporta ona ba rendimentu nasional, tenik AML Sr.Domingos Sávio.
Iha sorin seluk Vice Ministro ho palestra nebe naruk kuaze oras ida resin, dezafia no fo hanoin ba partisipantes vendedores Municipio Lautém katak, “Uluk governu anterior kria ona programa ida hanaran povu kuda governu sosa, maibe programa ne’e la realiza ho diak, tan ne’e povu halo fali termu foun, ‘povu kuda governu sa’e’.
Tan ne’e governu atual kria fali konseitu ida ne’e sai fali ‘Loja do Povo’, loja ida ne’e imi rasik mak kaer no maneja hodi halo produsaun no venda ka faan iha loja ne’e, nia rezultadu la’os hodi fali ba lia mate no lia moris. Maski agora ita iha produsaun uitoan deit atu han, maibe atu halo produsaun bo’ot ba faan iha merkadu ne’e mak sei menus. Tan ne’e ami kria loja do povu ne’e, atu kria konseitu foun nebe imi sei aprende durante semana ida nia laran, maibe pratika tuan tiha ona.”
Tuir nia katak, “Loja do povu iha nia konseitu rasik, atu muda ema nia moris, nia membro mak povu ne’e rasik hanesan agrikultor, peskadores sira hotu nebe agora hamahan-an iha kooperativa ida ne’e”, tenik Vice Ministro MTCI.
“Nia jestaun hanesan loja jinjang sira ne’e, nia membro sira bele husi nain 10 to’o 1000 ida, bazeia ba Dekretu Lei no.16/2002, kona ba Kooperativa, nia membru sir aba produz tiha, pois mai faan iha loja do povu no loja ida ne’e mak sei faan fali ba publiku”, tenik Vice Ministru MTCI
Nia haktuir katak, “Loja do povu nia funsaun sira mak tuir mai ne’e: 1) Fo cesta bázika, maibe laiha ne’e mak, agora kompanhia sira mak hala’o fali. Iha dekretu lei no.16/2004 ne’e 75% tenki sosa produtu lokal. 2) Fo merenda eskolar, nebe suporta husi loja do povu hodi kompleta ba menu sira nebe determina tiha ona.
Tinan-tinan Timor Leste uza orsamentu estadu kuaze 1,5 – 2 bilaun atu subsidiu ba makina estadu, no setores sira seluk. Tinan ida ne’e, tamba iha funu Ukraina no Rusia, ita lakon 1,6 biliaun dolar husi produsaun petroliferu bayu undan. Ita iha setor tolu mak hanesan: “governu, privadu no kooperativa”. Se publiku mak dominante osan sei mohu, maibe setor privadu no kooperativa mak la’o diak ita sei hetan retornu nebe diak, no bele sustenta ita nia familia no estadu liu husi selu taxa ba estadu, tenik Vice Ministro MTCI.
Nia dehan tan, “Ba setores privadu no kooperativu governu prepara osan 50 miliaun iha banku, atu bele fo kreditu ba membro sira hodi halo bisnis, hahu husi 10 – 1 milaun dolar amerikanu atu halo negosiu inovativu no kreativu. Oras ne’e jovem barak mak ba rai liur hodi buka osan mai suporta familia, no barak mak lakoi tama ona to’os nu’udar agrikultura. Imajina deit kada tinan ita konsumu 165.000 tonelada foos,husi total populasaun 1.500.000 habitantes, maibe ita nia produsan rai laran foin mak produs deit 60.000 toneladas/ano, ita sei presiza tan 15.000 toneladas exporta husi rai liur.
Ayam potong kada tinan ita konsumu 1.600.000/ano, tan ne’e ita presiza hakiak manu lokal barak para bele hapara importasaun husi rai liur. Tugu buaya dadaun ne’e ami boikota ona, tamba ita iha kafe rasik, nune’e mos bee aqua. Ita mos sei investe iha hakiak animal sira, hodi produz naan oi-oin. Mobiliariu sira ita produz rasik, nune’e halo konstrusaun uma karik, ita uza deit produtu lokal sira hanesan, kusen, odamatan, meja, kadeira, nsst. Mina nuu ita iha nuu barak atu halo mina, maibe nusa mak la produz mina hodi hein deit mina bimoli husi Indonesia?
Loja do povu governu garante atu fo kreditu 1.000 – 1 milaun dolar ho nia funan 3% deit, kompara ho Kaebauk nia funan 16% kada tinan, no sira seluk tan, nune’e ita bele hadia iha area turismo, pekuariu, hakiak animal, agrikultura, nsst… la’os atu gasta deit ba adat, lia-mate ka lia moris…tamba ita nia intensaun ne’e atu “kuda osan laos atu hakoi fundu”. Nune’e ita gasta osan ne’e ba povu nia moris diak, la’os deit ba habokur membro governu sira. Funsionariu Publiku nia familia sira mos bele foti kreditu hodi halo negosiu. Haree deit ba ita nia rai Lospalos ne’e rai luan no mamuk hela deit, husi Portugues nia tempu, Indonesia nia tempu no tempu independênsia agora mos mamuk nafatin, tenik Vice Ministru MTCI, hodi taka nia palestra.
Formandos sira ne’ebe tuir Kapasitasaun ida ne’e, mai husi postu ne’e kompostu husi Postu Lautém nain 8, postu Lospalos nain 8, postu Iliomar nain 6, postu Luro nain 6, Postu Tutuala nain 2, postu Lore nain 2, total hamutuk nain 32 partisipantes.
Ita hotu hein no partisipasaun atu bele hadia rai ida ne’e hodi serbisu makaas liu husi kreditu hodi halo negosiu liu husi kooperativa no loja do povu hodi hadia povu nia moris husi kiak no mukit sai moris ida ne’e diak liu, dignu no saudável iha nasaun independente Timor-Leste.
By Aldo Jlm
Edisi, 020822